Ongeopenbaarde toekomsten

Emmanuel Levinas:

In de gevangenis van Bourassol en in de vesting van Pourtalet voltooide Léon Blum in december 1941 een boek. Daarin schrijft hij: "Wij werken in het heden, niet voor het heden." (...) De kracht van zijn filosofie is niet te vergelijken met de kracht van zijn vertrouwen. 1941..! een gat in de geschiedenis, - een jaar waarin alle zichtbare goden ons hadden verlaten, waarin god werkelijk gestorven was of in zijn ongeopenbaardheid teruggekeerd. Een man in de gevangenis blijft gelove in een ongeopenbaarde toekomst en nodigt anderen uit in het heden te werken voor de verst verwijderde dingen, die door het heden onweerlegbaar geloochend worden. Er ligt iets vulgairs en laags in een doen waarvan men alleen voor de onmiddellijkheid, dat wil uiteindelijk zeggen: voor ons leven, iets verwacht. Maar er ligt een zeer grote noblesse in een energie die uit de omknelling van het heden is bevrijd. Zich inspannen voor ver verwijderde zaken op een moment waarin het Hitlerdom triomfeerde, in de donkere uren van deze eindeloze nacht - onafhankelijk van alle berekening die de verschillende krachtvelden tegen elkaar afweegt - dat is waarschijnlijk het toppunt van noblesse.

Als stalinist kan ik het natuurlijk niet helemaal eens zijn met "noblesse" als antwoord op Hitler. Een flinke legermacht lijkt me wenselijker. Bovendien: werkte ook Hitler niet voor ver verwijderde zaken? Een Duizendjarig Rijk en daarna een stel tijdloze ruïnes? Is dat niet nobel? Of moeten we de droom van de nazis begrijpen als vulgair omdat zij hun utopie te snel, te gewelddadig, wilden verwezenlijken? M.a.w. omdat ze i.p.v. nog een paar boeken te schrijven een oorlog zijn begonnen? Dat zou bijvoorbeeld een jodenvrij Duitsland in theorie een nobele zaak maken, zolang het maar bij theorie zou blijven...

Dat bedoelt Levinas vast niet, maar zijn denken hier sluit deze perversiteit ook niet uit. Het is een consequentie, geloof ik, van zijn privilegering van het ethische boven het politieke. Blums "noblesse" kan niet liggen in zijn politieke (en dus partijdige) overtuiging (als humanist, socialist, whatever), maar moet ethisch (en dus quasi-universeel) gefundeerd worden in zijn persoonlijke belangeloosheid, zijn minachting voor bestaan in het heden als zodanig, "een voorbijstreven aan zichzelf, waarin het verlangen naar de epifanie van het Andere besloten ligt". Levinas gebruikt in feite het Hitlerdom als metafoor voor het heden als zodanig.

Oké, misschien is het heden als zodanig onwenselijk. Elk heden is een compromis tussen een onrechtvaardig verleden en een rechtvaardige toekomst. En een compromis is nooit meer dan een compromis; wie een compromis aanvaart, aanvaart in feite iets wat noch aanvaardbaar noch totaal onaanvaardbaar is. Een dergelijke conceptie van het heden lijkt me nobel. Nobel ook in de zin van: zeldzaam. "Het heden" wordt immers universeel geaccepteerd als de beste van alle mogelijke werelden. (Vrijheid, gelijkheid en broederschap? You're living it, bitch.) Wat zelfgenoegzaam en walgelijk is.

Maar de toekomst als zodanig is niet per se nobel. Een toekomst met Hitler is slechter dan een toekomst zonder Hitler. Bijvoorbeeld.

(Hetzelfde geldt voor de Ander. De Ander bij Levinas is het radicaal singuliere, dat door geen enkel algemeen begrip te vangen zou zijn. Maar ondertussen heeft Levinas het wel over de Ander als zodanig, d.w.z. als het algemeen singuliere. Maar niet alles wat singulier is is even wenselijk. En tegen sommige dingen moet je gewoon Nee zeggen.)

Maar: toch wel een krachtig citaat. Wellicht minder in relatie tot 1941 dan 2006. Ik kan me één Léon Blum wel voorstellen in 1941, misschien zelfs wel twee of drie of vier... Maar wie werkt er vandaag niet voor het heden? "Europa" of "globalisering" -- voor zover dat "idealen" zijn -- lijken me niet meer dan extrapolaties van het heden. Als het over "de mens" en zijn rechten gaat, wordt niets toekomstigs bedoeld, maar de onbeperkte uitbreiding van het rijk van de winstmaximaliserende mensaap. De toekomst als Heden 3.1, 95, 2000, XP, etc.

*

Hölderlin vs. Goethe, volgens Peter Weiss in zijn stuk Hölderlin:

GOETHE: Dort ist ja auch
der Holterlein
Ich hab Ihr Heftchen
vom Hipperion gelesen
und bin demselben nicht
ganz ungünstig doch
scheint zuweilen mir
das Bild der Natur weniger
sinnlichem und innrem
Anschaun zu entsprechen
als vielmehr blos
ein Conterfey
vom HörenSagen

HÖLDERLIN: Nein Hellas
ist dies Griechenland nicht
es ist ein kleines Stük nur
von entlegner Helligkeit
meines eignen Landes
dessen Gegenwarth
in Finsternissen
sich verbirgt
In Griechenland war ich noch nicht
hier aber war ich alzu lang
und mein Anruf Griechenlands
ist Aufruf zur Zerstrümmrung
des elendiglichen MachWercks
in dem wir uns zu jeder Stunde degradieren

Goethe hebt die Hände, um Hölderlin Einhalt zu gebieten.

HÖLDERLIN: Dies Land
es ist ein DungHauffen
Ausschütten will ich
meinen Hass
auf die Stubenheizer Speichelleker
und Schmarozzer unsrer Fürsten
die im AasGestank
all des verronnenen LebensBluth
sich räkeln
Und würde einst in einem seltnen
FrühlingsAugenblick die Welt
sich von den Sorgen lösen
und jeder Sclave
seine Ketten sprengen
hier blieb man doch
in seinem Fach und
kümmerte um nichts sich
als um Wetter
Fremdlinge sind wir
im eignen Hauss
und sitzen gleich Ulyss
mit dem BettlerStab am Thor
indess die unverschämten Freyer
drinnen im Saale lärmen
und fragen wer
hat uns den LandLäufer
gebracht

Goethe wendet sich ab. Hölderlin und Schmid gehen auf Goethe und Hegel
zu.

HÖLDERLIN: Ich wünsch den Tag herbei
dass ich die Feder
in den Kehricht werfe
die Blätter Papirs flattern lass
inn Wind
und dort hin geh
wo ich gebraucht werde

Hölderlin stampfend ab, gefolgt von Schmid.

Dat is óók een manier om het heden te weigeren. Weglopen en gek worden.

*

Frasen die ik niet meer wil horen in de tweede helft van 2006 en daarna:

- "Voetbal is kunst"
- "X is topsport"
- "Meiden percipiëren lezen als funactiviteit"
- "Vorm en inhoud"
- "De Amerikanen"
- "Het einde van de grote verhalen"
-