Send As SMS

zondag, september 25, 2005

Mickey Mouse

Iedereen heeft zijn eigen Mickey Mouse. Behalve Mickey zelf, de arme muis, die als symbool met fluctuerende betekenis geen enkele vaste eigenschap lijkt te bezitten. Zelfs vriendelijk was hij niet altijd. Zo is hij boven alles een symbool van de leegte geworden. Zijn permanente kunststofgrijns lijkt op die van Bush: achter de lach liggen noch vreugde noch boze intenties. Als er boze intenties zijn, dan liggen ze op de lippen voor wie ze maar wil horen. Nee, het is geen hypocriete lach, want hij verhult niets. Zelfs niet de vernedering van de man in het pak. (Robots zouden toch lang zo charmant niet zijn?)

De vroege, vooroorlogse tekenfilmmuis was misschien wel de meest interessante. Walter Benjamin heeft verschrikkelijke maar ook utopische krachten in hem aan het werk gezien. Ik reproduceer een compleet fragment in het Engels, omdat het weinig moeite kost en ik het Google niet wil onthouden:

Walter Benjamin, "Mickey Mouse"

From a conversation with Gustav Glück and Kurt Weill.---Property relations in Mickey Mouse cartoons: here we see for the first time that it is possible to have one's arm, even one's own body, stolen.

The route taken by Mickey Mouse is more like that of a file in an office than it is like that of a marathon runner.

In these films, makind makes preparations to survive civilization.

Mickey Mouse proves that a creature can still survive even when it has thrown off all resemblance to a human being. He disrupts the entire hierarchy of creatures that is supposed to culminate in mankind.

These films disavow experience more radically than ever before. In such a world, it is not worthwhile to have experiences.

Similarity to fairy tales. Not since fairy tales have the most important and most vital events been evoked more unsymbolically and more unatmospherically. There is an immeasurable gulf between them and Maeterlinck or Mary Wigman. All Mickey Mouse films are founded on the motif of leaving home in order to learn what fear is.

So the explanation for the huge popularity of these films is not mechanization, their form; nor is it a misunderstanding. It is simply the fact that the public recognizes its own life in them.

[Fragment written in 1931; unpublished in Benjamin's lifetime. Gesammelte Schriften, VI, 144-145. Translated by Rodney Livingstone.]


*

De Mickey Mouse waarmee ik ben opgegroeid was een heel ander figuur. Hij was op de eerste plaats een stripfiguur, geen tekenfilmfiguur. Die stripfiguur vond zijn oorsprong in de jaren dertig. I.p.v. een sprookjeswereld "waarin een auto niet zwaarder is dan een strohoed en het fruit aan de boom zo snel rond wordt als een hete-luchtballon", zoals Benjamin schrijft in een ander stuk, bewoonde mijn Mickey een wereld met zwaartekracht. Een gevaarlijkere wereld dus, hoewel nooit dodelijk. Het Nederlandse Mickey Mouse maandblad, dat bestond in de jaren zeventig en tachtig, was een wat duistere tegenhanger van Donald's vrolijke weekblad. Mickey was veel minder een lichaam dat aan een eindeloze reeks dwaze experimenten kon worden onderworpen, dan een traditionele held in actief bezit van zijn lichaam en de richting van zijn leven. Thuis was hij de burgerheld met hond en dagblad die we met de Amerikaanse jaren vijftig associëren. Van huis weg met sidekick Goofy leek hij om beurten op Sherlock Holmes en Indiana Jones. Enige tijd droeg hij ook het hoofddeksel dat op het hoofd van de serieuze detective of avonturier blijkbaar niet kan ontbreken. De plot draaide om de ontmaskering van een misdadiger of het terugbezorgen van een verloren voorwerp. Een typisch avontuur begon en eindige thuis in een gemakkelijke stoel.

In meerdere opzichten was het een veel behoudendere Mickey Mouse dan die van de vroege cartoons, waarin het juist leek te gaan om verlies: verlies van het lichaam, bijvoorbeeld, in een dans met bewegende objecten. Het meer subversieve, hiërarchieën bedreigende element moet gezocht worden in de tegenstanders van Mickey. Als de natuurwetten niet te overtreden zijn, dan is er altijd nog die andere Wet. De criminele tegenstander ontbrak volgens mij in de vooroorlogse tekenfilms en zijn opkomst zal ongetwijfeld iets met Hitler en Stalin te maken hebben. Maar de dictatuur was niet de onmiddellijke vijand. De archetypische misdaad in dit universum werd talloze malen voorgesteld als een ongeschoren man met een zwart masker voor de ogen en een zak in zijn hand met een dollarteken erop. Zodra Mickey de zak in zijn hand had, of commissaris O'Hara, Oom Dagobert of een bankier, dan betekende dat het einde van het verhaal. Terwijl de volwassenen elkaar vertelden dat de hoogste waarde de democratie was, en dat die boven alles beschermd diende te worden tegen de toenmalige Axis of Evil, werd de kinderen uitgelegd waar het werkelijk om draaide.

Mickeys meest indrukwekkende vijand was de figuur rechts, "The Phantom Blot": letterlijk een vlek inkt op papier, figuurlijk een man in een pak. Deze spookachtige vlek -- slecht vertaald in de Nederlandse strips als "De Zwarte Schim" -- had soms ook een mond, wat de illusie van een persoon onder een laken nog verder ondermijnde. Disney heeft wat vervreemdingseffecten betreft nooit onder hoeven doen voor Brecht. Met een beetje goede (marxistische) wil kunnen we de Vlek interpreteren als het spook van het communisme -- zijn hoogtijdagen vielen ruwweg samen met de Koude Oorlog -- én als een materiële metafoor voor het productieproces. Tekenen is immers ook arbeid en inkt is ook een productiemiddel. Een Brechtiaanse demystificatie van het burgerlijke beeldverhaal? Ongetwijfeld. Als er wat te demystificeren viel. Een gelukkige agent met een zak geld in zijn hand: wat valt daaraan te demystificeren? Net zo weinig als aan de gouverneur die oproept met scherp te schieten op de zwarte met het gestolen wc-papier.

"Diep in Amerika leeft het einde // van het geheim," dichtte Dirk van Bastelaere eens in de geest van Baudrillard, en dat einde heeft zojuist zijn ambassade geopend in China. Dat dient toegejuichd te worden. Laten we blij zijn dat er geen communistisch spook meer is, of wat voor spook dan ook. Laten we blij zijn dat volwassenen nu elkaar vertellen wat ze altijd hun kinderen hebben verteld. De volwassenen schieten daar niet veel mee op, de kinderen des te meer. De identificatie van realisme en cynisme zal de ouders bestendigen in hun wereldje, maar hun kinderen -- die een wereld te veroveren hebben -- zullen dit onmogelijk kunnen accepteren. Als het werkelijk realistisch is dat er geen wereld voor hun is, of dat er geen andere wereld is dan een wereldwijd Disneyworld dat na een paar keer op iedere attractie behoorlijk gaat vervelen en waarvoor ze nog moeten betalen ook, dan rijst de vraag naar wie verantwoordelijk is voor de realiteit, en door wie die realiteit noodzakelijk wordt geacht, en waaraan dit volk zijn mandaat ontleent.

Nieuwe, frisse spoken zullen er komen; een spook is immers niets dan een schaduw van de realiteit, een interpretatie van een situatie die om interpretatie smeekt. Mensen die uit principe niet in spoken geloven, of anderen hun spoken af willen nemen, hebben iets te winnen bij de dingen zoals ze (onbegrijpelijk) zijn. Spoken dus. En dan, naast die spoken, wie weet: een bijzonder reële aanval op Cinderella Castle?

8 Comments:

Martin van Kralingen said...

Het belang van spoken schuilt natuurlijk in het gegeven dat ze bestaan. Min of meer rudimentair zijn ze aanwezig in het semantische collectieve onderbewuste. Daar schuilen ze als herpesvirussen in onze zenuwuiteinden, wachtend op het moment waarop we 'bevattelijk' zijn voor hun werkzaamheid.
Geen slang kruipt 'onschuldig' door ons bewustzijn, zwart is nooit zomaar zwart in plaats van wit.
Goebbels kon filmbeelden van oosteuropese Joden in het straatbeeld laten vervloeien met in riolen krioelende ratten, Eisenstein kon Alexander Njevski - toen Stalin dat nodig vond - boeren laten zegevieren over Teutoonse kruisridders die te zwaar bewapend door het ijs zakten. Alle 'spookbeelden' waren al klaar voor het oprapen.......
Misschien moet Mickey Mouse worden losgelaten op 'Whitehousegate', er binnen dringen en doen waar muizen nog altijd het beste in zijn en vooral - heel Amerikaans - er nog veel beter in worden!
Waar blijft de nieuwe Hitchcock met een remake van 'Birds'. Dat zou dan 'Mice' moeten gaan heten, met George Bush in de 'kaas van het kwaad' en Theo en Thea als het............vrijheidsbeeld?

7:29 PM  
Jeroen Mettes said...

Kaas van het Kwaad! Niet slecht!

Maar wat is "Whitehousegate"? Ik dacht dat men altijd sprak over "gates" in termen van sinistere bezoekers van het Witte Huis: Iran-gate, Monica-gate -- wat was de laatste ook alweer?

7:40 PM  
Martin van Kralingen said...

De laatste......?
Cohiba Esplendidos met mondstuk.

7:57 PM  
Martin van Kralingen said...

Wat die beelden en dat 'communistische spook' betreft. Ook die waren voor veel mensen in 1945 heel reëel.
Schick en Gilette vochten om de gunst van de Amerikanen in de strijd om het gladste soldatengezicht. Vanuit het oosten rukten soldaten van het Rode Leger, afkomstig uit Bovenmongolië e.d., bevuild, getraumatiseerd en vermoeid door zware tankslagen en mede daardoor meest ongeschoren op naar het westen. Zo'n 'bevrijder' zal maar opeens in je achtertuin staan...... Heb je Catweazle ooit mogen absorberen??

8:25 PM  
Jeroen Mettes said...

Absorberen? Ik heb wat herhalingen gezien. Ze vielen me nogal tegen na al de spannende verhalen die ik van mijn moeder had gehoord! Ongeschoren en niet helder articulerend golden blijkbaar als het toppunt van excentriek. Zelfs voor plattelanders die sociaal-democratisch stemden.

Was het "telebone" dat hij zei?

8:33 PM  
Martin van Kralingen said...

Hij zei nog iets veel belangrijkers, keer op keer: "Nuthing works!"
Ik ben er nog steeds niet achter waar dat te vinden is, anders......

9:02 PM  
Martin van Kralingen said...

Ben je inmiddels al benaderd door de advocaten van Disney? Dat plaatje op je blog is wel heel gewaagd....

Hoezo hoge waarden van de democratie? Die zak met $-tekens is een identiteit van Mickey zelf geworden, sinds Clinton tussen twee Cohiba's door een document parafeerde dat onder de kastdeur doorgeschoven werd. Kijk maar eens bij de onderstaande links:

http://www.salon.com/tech/feature/2002/02/21/web_copyright/

http://observer.guardian.co.uk/business/story/0,6903,655907,00.html

http://www.economist.com/printedition/displayStory.cfm?Story_ID=1378700

1:14 PM  
Anonymous said...

Ken je How to Read Donald Duck: Imperialist Ideology in the Disney Comic van Ariel Dorfman en Armand Mattelart?

5:52 PM  

Een reactie plaatsen

<< Home